تربیت، فرآیندی پیچیده و چندوجهی است که هدف آن، پرورش انسانهایی متعهد، مسئولیتپذیر و برخوردار از فضائل اخلاقی است. در این فرآیند، عوامل متعددی نقش ایفا میکنند که شناخت و درک صحیح آنها، راهگشای تحقق تربیت صحیح و مطلوب خواهد بود. قرآن کریم، به عنوان کلام الهی و راهنمای انسان، به طور جامع به موضوع تربیت پرداخته و عوامل مؤثر در آن را مورد توجه قرار داده است.
در این مقاله از آیات رویش، تلاش میشود تا با استناد به آیات قرآن کریم، عوامل مؤثر در تربیت فرزند را در دو دسته کلی عوامل درونی و عوامل بیرونی مورد بررسی قرار دهیم.
الف) عوامل درونی مؤثر در تربیت
عوامل درونی، مجموعهای از ویژگیها و استعدادهای بالقوه هستند که در نهاد انسان به ودیعه نهاده شدهاند و میتوانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر فرآیند تربیت اثرگذار باشند:
- نطفه (اصل و نسب)
در فرهنگ اسلامی، اصالت خانوادگی و پاکی نطفه، به عنوان یکی از عوامل مؤثر در تربیت فرزند مورد توجه قرار گرفته است. گرچه نباید آن را به عنوان یک عامل جبری و تعیینکننده در نظر گرفت، اما میتوان گفت که محیط خانوادگی سالم و پاک، زمینهساز شکلگیری شخصیت سالم و به دور از انحراف خواهد بود. قرآن کریم در این زمینه، به انتخاب همسر صالح و شایسته تاکید فراوان دارد. انتخاب همسری که از تقوا و ایمان برخوردار باشد، میتواند در شکلگیری نسلی صالح و متعهد نقش بسزایی داشته باشد.
آیه 74 از سوره فرقان به وضوح به این مورد اشاره دارد: «وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً؛ و کسانی که میگویند: پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنی چشم ما قرارده، و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان!»
- استعداد (فطرت)
قرآن کریم، انسان را موجودی فطرتاً خداجو و حقطلب معرفی میکند. این فطرت الهی، بستر مناسبی برای پذیرش ارزشهای الهی و اخلاقی فراهم میآورد. هر انسانی با استعدادها و تواناییهای خاصی آفریده شده است که شناسایی و پرورش این استعدادها، نقش مهمی در تربیت او ایفا میکند. قرآن کریم در آیات متعددی، به تفاوت استعدادها و تواناییهای انسانها اشاره میکند و بر لزوم بهرهگیری از این استعدادها در مسیر درست و سازنده تاکید میورزد.
چنانکه در آیه 32 سوره زخرف داریم: «أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ ۚ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا ۗ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ؛ آیا آنان هستند که رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند؟ ما در زندگی دنیا معیشت آنان را میانشان تقسیم کردهایم، و برخی را از جهت درجات [فکری و مادی] بر برخی برتری دادهایم تا برخی از آنان برخی دیگر را [در امر معیشت و سایر امور] به خدمت گیرند؛ و رحمت پروردگارت از آنچه آنان جمع می کنند، بهتر است.»
تربیت صحیح، باید به گونهای باشد که استعدادهای فرد را شکوفا کرده و او را در مسیر رشد و تعالی قرار دهد. بیتوجهی به استعدادهای فردی، میتواند منجر به سرخوردگی و عدم موفقیت در زندگی شود.
- شخصیت (روان)
شخصیت، مجموعهای از ویژگیهای روانی، رفتاری و عاطفی است که فرد را از دیگران متمایز میکند. شکلگیری شخصیت، فرآیندی تدریجی است که تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله عوامل درونی و بیرونی قرار دارد. قرآن کریم، به اهمیت تزکیه نفس و اصلاح شخصیت تاکید فراوان دارد. مانند آیه 9 سوره شمس که میفرماید: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا؛ بیتردید کسی که نفس را [از آلودگی پاک کرد و] رشد داد، رستگار شد.»
تزکیه نفس، به معنای پاکسازی قلب و روح از رذائل اخلاقی و تقویت فضائل انسانی است. قرآن، انسان را به خودشناسی و آگاهی از نقاط قوت و ضعف خود دعوت میکند تا بتواند در جهت اصلاح و بهبود شخصیت خود تلاش کند. توجه به سلامت روان و پیشگیری از آسیبهای روانی، نیز از جمله عوامل مهم در تربیت فرزند شخصیت سالم و متعادل است.
- اخلاق و رفتار (نفس)
اخلاق و رفتار، تجلیبخش شخصیت انسان هستند. اخلاق نیکو و پسندیده، نشاندهنده سلامت روانی و روحی فرد است و در تعاملات اجتماعی، نقش مهمی ایفا میکند. قرآن کریم، بر اهمیت اخلاق نیکو و رفتار پسندیده تاکید فراوان دارد و پیامبر اسلام (ص) را به عنوان اسوه حسنه و الگوی رفتاری معرفی میکند. مانند آیه 4 سوره قلم که بیان دارد: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ؛ و یقیناً تو بر بلندای سجایای اخلاقی عظیمی قرار داری.»
پرورش اخلاق نیکو، از جمله اهداف اصلی تربیت اسلامی است. قرآن کریم، با بیان داستانهای انبیاء و صالحان، سعی دارد تا الگوهای رفتاری مناسب را به انسانها معرفی کند. همچنین، با ذکر آثار و پیامدهای مثبت و منفی اعمال چه در این حیات فانی و چه در حیات ابدی، انسانها را به انتخاب رفتارهای درست و پرهیز از رفتارهای نادرست تشویق میکند.
ب) عوامل بیرونی مؤثر در تربیت
عوامل بیرونی، مجموعهای از عوامل محیطی و اجتماعی هستند که بر فرآیند تربیت فرد اثر میگذارند. این عوامل، میتوانند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر شکلگیری شخصیت، اخلاق و رفتار فرد تأثیرگذار باشند.
- والدین و خانواده
خانواده، اولین و مهمترین نهاد تربیتی است که فرد در آن رشد و نمو میکند. والدین، به عنوان اولین الگوهای رفتاری کودک، نقش بسیار مهمی در تربیت او ایفا میکنند. رفتار، گفتار و کردار والدین، به طور مستقیم بر شخصیت و اخلاق کودک اثر میگذارد. به همین دلایل قرآن کریم نیز احترام به والدین، اطاعت از آنها و دعا برای آنها را بر عهده فرزندان گذاشته است. همچنین، والدین نیز موظف هستند که فرزندان خود را به نحو احسن تربیت کرده و آنها را با ارزشهای اسلامی و انسانی آشنا سازند.
به طورمثال پیامبر اعظم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) خطاب به امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) فرموده است: «حق فرزند بر پدرش این است که نام نیکو برای او انتخاب نماید و او را به نیکی تربیت نموده و بهکاری شایسته بگمارد؛ یا عَلیِ، حَقُ الْوَلَدِ عَلَی ْوالِدِهِ اَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَاَدَبَهُ وَ یَضَعَهُ مَوْضِعاً صالِحاً. منبع: شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۸۹-۳۹۰، باب ۲۲، من ابواب احکام الاولاد، ح۴.»
همچنین ایجاد محیطی امن، صمیمی و پر از محبت در خانواده، میتواند در رشد سالم و متعادل فرزندان نقش بسزایی داشته باشد.
- جامعه و محیط
جامعه و محیط، به عنوان بستری که فرد در آن زندگی میکند، نقش مهمی در تربیت فرزند ایفا میکنند. همنشینان، دوستان، همکاران، رسانهها و سایر عوامل اجتماعی، میتوانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر رفتار، اخلاق و شخصیت فرد تأثیرگذار باشند.
خداوند قرآن کریم در آیه 28 سوره کهف میفرماید: «وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ۖ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا؛ با کسانی که صبح و شام، پروردگارشان را می خوانند در حالی که همواره خشنودی او را می طلبند، خود را پایدار و شکیبا دار، و در طلب زینت و زیور زندگی دنیا دیدگانت [از التفات] به آنان [به سوی ثروتمندان] برنگردد، و از کسی که دلش را [به سبب کفر و طغیانش] از یاد خود غافل کرده ایم و از هوای نفسش پیروی کرده و کارش اسراف و زیاده روی است، اطاعت مکن.»
همانطور که مشخص است این آیه بر اهمیت انتخاب همنشین صالح و پرهیز از همنشینی با افراد فاسد و بدکردار تاکید میکند.
همچنین، امروزه نقش رسانهها و فضای مجازی در شکلدهی به افکار عمومی و ترویج ارزشهای فرهنگی و اخلاقی، بسیار حائز اهمیت است. جامعه باید به گونهای باشد که فضائل اخلاقی و ارزشهای اسلامی در آن ترویج شده و زمینههای انحراف و فساد در آن به حداقل برسد.
- لقمه پاک و حلال
در فرهنگ اسلامی، تغذیه حلال و پاک، به عنوان یکی از عوامل مؤثر در تربیت کودک و نوجوان مورد توجه قرار گرفته است. لقمه حلال، به معنای کسب درآمد از راه مشروع و پرهیز از هرگونه مال حرام و شبههناک است. باور بر این است که لقمه حرام، میتواند تاثیر منفی بر قلب و روح انسان داشته باشد و او را از انجام اعمال صالح باز دارد. به همین دلیل قرآن کریم، بر اهمیت کسب روزی حلال و پرهیز از مال حرام تاکید فراوان دارد. مانند آیه 168 سوره بقره که بیان دارد: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ؛ ای مردم! از آنچه [از انواع میوهها و خوردنیها] در زمین حلال و پاکیزه است، بخورید و از گامهای شیطان پیروی نکنید؛ زیرا او نسبت به شما دشمنی آشکار است.»
لذا والدین موظف هستند که از طریق کسب روزی حلال، فرزندان خود را تغذیه کنند و از هرگونه مال حرام و شبههناک دوری گزینند. گفتنی است پرداخت زکات و خمس نیز بر طیب بودن روزی و همچنین درنهایت بر سعادت فرزندان موثرخواهد بود.
نتیجهگیری
همانطور که ملاحظه شد، تربیت فرآیندی پیچیده و چندوجهی است که تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله عوامل درونی و بیرونی قرار دارد. قرآن کریم، به عنوان کلام الهی و راهنمای انسان، به طور جامع به موضوع تربیت پرداخته و عوامل مؤثر در آن را مورد توجه قرار داده است. با شناخت و درک صحیح این عوامل، میتوان در جهت تحقق تربیت صحیح و مطلوب گام برداشت و انسانهایی متعهد، مسئولیتپذیر و برخوردار از فضائل اخلاقی را پرورش داد. توجه به اصل و نسب پاک، شکوفایی استعدادهای فطری، تزکیه نفس و اصلاح شخصیت، پرورش اخلاق نیکو، ایجاد محیط خانوادگی سالم و صمیمی، انتخاب همنشین صالح، تلاش برای کسب روزی حلال، از جمله اقداماتی است که میتواند در تحقق تربیت صحیح و موفق فرزندان مؤثر باشد. امید است که با بهرهگیری از آموزههای قرآنی، بتوانیم در جهت تربیت نسلی صالح و متعهد گام برداریم و جامعهای سالم و آباد را بنا کنیم.
آیات رویش همراه شما در تربیت فرزندان
از جمله اقدامات طرح ملی آیات رویش برگزاری کلاسهای ویژه مربیان و والدین است تا بتوانند فرزندانی قرآنی تربیت کنند. تربیت موفق فرزندان کار چندان سختی نبوده و آیات رویش نیز تلاش دارد تا با گسترش فعالیتهای خود و برگزاری کلاسهای تربیتی فرزندان ایران را به شکلی موفق به جامعه معرفی نماید.
یکی از راههای آسان حمایت از طرح ملی آیات رویش معرفی این طرح به دوستان و آشنایان است. همچنین به منظور حمایت مالی و پیوستن به جمع 8500 حامی مالی دیگر طرح آیات رویش کافیست عدد 2 را به 50002024 ارسال نمائید.
همچنین میتوانید به منظور کمک به آیات رویش به این صفحه مراجعه کنید: حمایت از تربیت قرآنی